Je zit al een tijd naar dezelfde taak te kijken, dwaalt halverwege een gesprek af of baalt van weer een vergeten afspraak. Dan kan de vraag opkomen of je misschien ADHD hebt. Dat kan, maar losse concentratieproblemen zijn niet genoeg om dat vast te stellen; vooral het patroon door je leven heen en de invloed op je dagelijks functioneren tellen mee.
Een vermoeden is een beginpunt, geen diagnose
- ADHD begint in de jeugd, ook als je de problemen pas als volwassene herkent.
- Klachten moeten op meerdere plekken spelen en je dagelijks leven merkbaar hinderen.
- Een online zelftest stelt geen diagnose en kan ook positief uitvallen door andere klachten.
- Je huisarts kan je naar de ggz verwijzen voor onderzoek.
Een herkenbaar kenmerk zegt nog niet genoeg
Een volle agenda, een kwijtgeraakte sleutel of een hoofd dat tijdens een vergadering afdwaalt: zulke momenten komen veel voor. Bij ADHD gaat het om een terugkerend patroon van onoplettendheid en/of hyperactiviteit en impulsiviteit dat problemen geeft in je leven.
Bij volwassenenkan onrust zich bijvoorbeeld vooral vanbinnen afspelen. Iemand hoeft dus niet voortdurend zichtbaar druk te zijn. De vroegere term ADD wordt nog vaak gebruikt voor klachten die vooral met aandacht te maken hebben; in de DSM-5 valt dat onder ADHD met een overwegend onoplettende presentatie.
Ik vind het behulpzamer om niet te tellen hoeveel losse kenmerken herkenbaar zijn, maar te kijken naar de prijs die je ervoor betaalt. Moet je voortdurend extra hard werken om je administratie bij te houden, afspraken na te komen of taken af te maken? Dan zegt dat meer dan één herkenbaar lijstje.
Bij volwassenen telt het patroon sinds de jeugd
Een drukke periode kan je aandacht flink onder druk zetten. Bij ADHD moeten de kenmerken volgens de DSM-5 al vóór je twaalfde aanwezig zijn geweest, minstens zes maanden aanhouden en op meer dan één terrein voorkomen, bijvoorbeeld thuis én op het werk.
Voor volwassenen vanaf zeventien jaar geldt een grens van minstens vijf kenmerken binnen het domein aandachtstekort en/of het domein hyperactiviteit-impulsiviteit. Daarnaast moet er duidelijke hinder zijn en mogen de klachten niet beter verklaard worden door iets anders. Dat is een beoordelingskader voor een deskundige, geen thuistest.
Herinner je je weinig van de basisschool? Dat sluit onderzoek niet meteen uit. Oude rapporten, agenda’s of herinneringen van een ouder, broer, zus of andere naaste kunnen helpen om de voorgeschiedenis te reconstrueren. Als zulke informatie ontbreekt, bespreek dat dan gewoon bij je huisarts of behandelaar.
Een zelftest kan signalen geven, maar ook misleiden
Een hoge score op een online vragenlijst kan opluchten of juist ongerust maken. De ASRS, een zelfrapportagevragenlijst voor ADHD bij volwassenen, kan klachten signaleren; zo’n screening beslist niet of je ADHD hebt. Ook de richtlijn over ADHD bij volwassenen benadrukt dat een vragenlijst het klinische onderzoek niet vervangt.
Dat onderscheid is belangrijk, omdat concentratieproblemen ook kunnen samenhangen met bijvoorbeeld slaaptekort, angst, depressie, trauma, middelengebruik of een lichamelijke aandoening. De Zorgstandaard ADHD beschrijft dat een behandelaar zulke mogelijke verklaringen en bijkomende klachten meeweegt.
| Situatie | Wat het kan betekenen | Wat je kunt doen |
|---|---|---|
| Je concentratie verslechtert vooral tijdens stress of na slechte nachten | Stress of slaap kan de klachten versterken of deels verklaren | Houd een tijdje bij wanneer het gebeurt en bespreek aanhoudende problemen met je huisarts |
| Je herkent dit patroon sinds je jeugd, op meerdere plekken, met terugkerende hinder | Een onderzoek naar ADHD kan passend zijn | Maak een afspraak met je huisarts en neem voorbeelden uit verschillende levensfasen mee |
| Een zelftest geeft een hoge score, maar je herkent de klachten niet in je dagelijks leven | De score alleen kan geen diagnose dragen | Bespreek de uitslag en je concrete problemen met een zorgverlener voordat je conclusies trekt |
| Je vindt weinig bewijs uit je kindertijd | De voorgeschiedenis is nog onduidelijk, niet automatisch afwezig | Vraag zo mogelijk iemand die je toen kende om herinneringen en neem onzekerheid mee in het gesprek |
Een afspraak begint met voorbeelden, niet met zelfdiagnose
Je huisarts kan met je bespreken wat je merkt en je zo nodig verwijzen naar de ggz voor onderzoek. Daar kijkt een behandelaar naar je klachten, hun invloed op verschillende delen van je leven en het verloop sinds je jeugd. Soms helpt informatie van iemand die je goed kent om dat beeld aan te vullen.
Voorbereiden kan eenvoudig: noteer een paar recente situaties waarin je vastloopt, wat eraan voorafging en wat het gevolg was. Schrijf ook op wat je als kind herinnert, zonder gaten in je geheugen zelf in te vullen. De informatie van Thuisarts beschrijft de huisarts als startpunt voor een verwijzing naar de ggz.
Blijkt ADHD niet de beste verklaring, dan kan het onderzoek alsnog richting geven aan passende hulp voor bijvoorbeeld angst, somberheid of slaapproblemen. Een uitkomst zonder ADHD maakt je moeite niet minder echt; ze helpt alleen om gerichter te kijken wat je nodig hebt.
Geef jezelf ruimte terwijl je duidelijkheid zoekt
Je hoeft niet eerst een diagnose te hebben om milder met jezelf om te gaan. Als je merkt dat je hoofd afdwaalt, probeer dan kort te pauzeren en zonder verwijt te benoemen wat er gebeurt: “Ik ben de draad kwijtgeraakt.” Daarna kun je één kleine volgende stap kiezen, zoals de taak opschrijven of een afspraak in je agenda zetten.
Mindfulness en zelfcompassie kunnen helpen om minder streng op jezelf te reageren, maar ze stellen geen diagnose en vervangen geen onderzoek. Deze informatie is algemeen en vervangt geen advies van een arts of psycholoog; bespreek aanhoudende klachten of zorgen met je huisarts.